Odkąd pamiętam, latem wstawałem przed budzikiem. Nalewałem kawę do starego termosu, brałem kanapki od Edyty i wychodziłem do swojej wysłużonej Skody, która przy odpalaniu protestowała jak stary koń. Mogłem kupić nowsze auto, ale nie potrzebowałem rzeczy, które robią na kimś wrażenie. Od ponad trzydziestu lat pracowałem jako ślusarz.
Metal, spawarka, zapach oleju i rozgrzanej stali – to był mój świat. Po pracy nieraz miałem czarne dłonie, ale nigdy się tego nie wstydziłem. Praca była uczciwa, a dzięki niej mieliśmy dom, pełną lodówkę i spokój. Mieszkaliśmy z Edytą na obrzeżach Poznania, w zwyczajnym trzypokojowym domu z ogrodem, w którym rosły dwie jabłonie, porzeczki i róże.
Byliśmy razem prawie całe dorosłe życie. Nie powiem, że nigdy się nie kłóciliśmy, ale zawsze byliśmy razem. Razem wychowaliśmy Karolinę, naszą jedyną córkę. Kiedy była mała, czekała przy oknie, aż wrócę z pracy.
Ledwie otwierałem furtkę, już słyszałem „tata! ” i biegła przez przedpokój, żeby rzucić mi się na nogi i opowiadać wszystko naraz – o piątkach, koleżankach i wycieczkach. Bywałem tak zmęczony, że ledwo stałem, ale słuchałem. Bo po co człowiek pracuje, jeśli nie dla takich chwil?
Kiedy poszła na studia do Wrocławia, usiedliśmy z Edytą przy stole i policzyliśmy koszty: pokój, jedzenie, bilety, książki. Wyszła spora suma. „Damy radę” – powiedziałem i wziąłem dodatkowe zmiany. W soboty zamiast odpoczywać jeździłem do ludzi naprawiać bramy, zamki i zawiasy.
Edyta mówiła, że się zajadę, a ja wzruszałem ramionami. „Jeszcze trochę. ” Trwało to kilka lat. Nigdy nie powiedziałem Karolinie, ile nas to kosztowało.
Dziecku nie wystawia się rachunku za to, że pomogło mu się stanąć na nogi. Na jej zakończenie studiów pojechaliśmy do Wrocławia. Założyłem marynarkę, którą prawie nie nosiłem. Kiedy odebrała dyplom, Edyta płakała, a ja twierdziłem, że coś wpadło mi do oka.
„Bez was bym tego nie zrobiła” – powiedziała. „Zobaczysz, tato, kiedyś wam się za to odwdzięczę. ”
Roześmiałem się. „Niczego mi nie jesteś winna, Karolina.
” I naprawdę tak myślałem. Nie wiedziałem jeszcze, że kilka lat później przypomnę sobie te słowa zupełnie inaczej. Po studiach została we Wrocławiu. Zaczęła robić karierę w marketingu nieruchomościami, coraz więcej zarabiała, jeździła służbowo do Warszawy.
Poznała ludzi, którzy mieli własne firmy i apartamenty w centrum. To był inny świat niż mój, ale byłem z niej dumny. Marcina poznała na spotkaniu branżowym. Pierwszy raz przyjechał do nas późną wiosną.
Spodziewałem się nadętego chłopaka w garniturze, bo jego rodzice od lat zajmowali się budownictwem i inwestycjami w nieruchomości. On tymczasem zajechał zwyczajnym autem, wysiadł w koszuli z podwiniętymi rękawami i od razu podał mi rękę. „Dzień dobry, panie Bogdanie. ”
„Bogdan wystarczy.
”
Przy obiedzie nie popisywał się. Wyglądało na to, że naprawdę interesuje go moja robota. Wypytywał o stal, spawanie, zabezpieczanie metalu przed korozją. Pokazałem mu furtkę, którą sam zrobiłem.
Obejrzał zawiasy i powiedział: „Porządna robota. ” Karolina stała obok i jakoś dziwnie się uśmiechała. „Marcin, przecież nie przyjechałeś oglądać furtki. ” A on na to: „A czemu nie?
” Wtedy pierwszy raz coś mnie tknęło. Ale nie przez niego. Przez nią. Później takich drobiazgów było więcej.
Kiedy przyjeżdżałem do Wrocławia, pytała, czy naprawdę jeszcze jeżdżę tą starą Skodą. Przed restauracją patrzyła na moją kurtkę i pytała, dlaczego nie założyłem marynarki. Kiedy kelner zapytał, jaką wodę chcę, powiedziałem: „Zwykłą, byle mokra była. ” Marcin i Edyta się zaśmiali.
Karolina nie. W drodze do domu zapytałem żonę, czy powiedziałem coś głupiego. „Może się za bardzo przejmuje tym, co ludzie pomyślą” – odparła. Machnąłem ręką.
„Przejdzie jej. ” Chciałem w to wierzyć. O zaręczynach dowiedzieliśmy się w niedzielę. Po obiedzie Karolina położyła dłoń na blacie, a Edyta od razu zauważyła pierścionek.
Karolina promieniała. Marcin mi się oświadczył. Podaliśmy sobie ręce. Ślub mieli zaplanować na lato, ale bardzo szybko okazało się, że „zaplanować ślub” znaczy coś zupełnie innego, niż sobie wyobrażałem.
Dla Karoliny zaczęła się cała operacja: miejsce pod Wrocławiem, dekoracje, fotograf, film, zespół, osobny człowiek od oświetlenia. Gości miało być mnóstwo. Rodzina Marcina, ich znajomi z biznesu. Najpierw przyszła kolej na Edytę.
Karolina spojrzała na granatową sukienkę, którą żona miała na chrzcinach i dwóch jubileuszach, i od razu pokręciła głową. „Nie, mamo, wygląda staro. Kupimy ci coś nowego. ”
Widziałem po twarzy Edyty, że ją to zabolało.
Kilka dni później Karolina zadzwoniła do mnie i zapytała o garnitur. „Tato, może kupilibyśmy ci nowy? ” „Po co? Ten jest dobry.
” „Tato, proszę cię. ” Potem przeszła do następnego tematu. „I jeszcze jedno. Na weselu nie musisz wszystkim opowiadać o pracy.
”
Przez chwilę myślałem, że źle usłyszałem. „A co jest z moją pracą? ”
„Nic. Absolutnie nic.
Po prostu tam będą różni ludzie. Nie wszyscy muszą od razu wiedzieć, gdzie pracujesz. ”
„Karolina, ja nie chodzę po sali i nie przedstawiam się: dzień dobry, Bogdan Ślusarz. ”
„Tato, przecież nie o to mi chodzi.
”
„To o co? ”
Nie odpowiedziała od razu. „Chcę tylko, żeby wszystko dobrze wypadło. ”
Kilka tygodni później Marcin przyjechał do nas.
Byłem w ogrodzie, poprawiałem zawias przy furtce. Miałem stare robocze spodnie i ręce brudne od smaru. Karolina wyszła z domu razem z Marcinem i zatrzymała się jak wryta. „Boże, ty musisz teraz to robić?
A kiedy Marcin przyjechał? ”
Marcin podszedł bliżej. „Co się stało? ” „Zawias puszcza.
” Kucnął obok. „Da się uratować? ” „Wszystko się da. Mogę pomóc?
” Karolina od razu weszła mu w słowo: „Marcin, zostaw. Tata sobie poradzi. ” Ale on już złapał furtkę i przez kilka minut staliśmy razem, a ja tłumaczyłem mu, dlaczego zaczęła opadać. W pewnym momencie powiedział: „Wie pan co?
Lubię takie rzeczy. Jak coś jest zrobione rękami, wiadomo, że wytrzyma dwadzieścia lat. ” Spojrzałem na Karolinę. Stała kilka metrów dalej z założonymi rękami, niezadowolona.
I wtedy pierwszy raz naprawdę zrozumiałem coś, czego wcześniej nie chciałem widzieć. Marcin nie miał problemu z tym, że jestem ślusarzem. To Karolina się wstydziła. Kilka dni później zadzwoniła i powiedziała, że ma dla nas niespodziankę.
„Drogą. I tym razem nie pozwolę wam odmówić. ” Przyjechała w sobotę z dużą jasną teczką. W środku były bilety, rezerwacje i zdjęcia hotelu.
Grecja, nad samym morzem, z basenem i wyżywieniem. „Tyle lat pracowaliście. Wreszcie odpoczniecie. Wszystko już opłaciłam.
” Edyta od razu miała łzy w oczach, ale ja patrzyłem na daty. Wylot dzień przed ślubem. Powrót kilka dni po weselu. „Karolina, tu jest jakiś błąd.
Daty. Wylatujemy przed waszym ślubem. ”
Cisza. „No właśnie.
”
„Nie rozumiem” – powiedziała Edyta. Karolina westchnęła. „Mamo, pomyślcie rozsądnie. To będzie ogromne wesele, mnóstwo ludzi, hałas.
Wy się tylko umęczycie. ”
„To jest twój ślub” – powiedziałem. „Jesteśmy twoimi rodzicami. ”
„Wiem.
Pomyślałam, że tak będzie lepiej. Dla wszystkich. ”
„Co to znaczy, dla wszystkich? ” – zapytała Edyta.
„Mamo, proszę cię, nie róbmy dramatu. ” „To ty wysyłasz nas do Grecji w dniu ślubu własnej córki. ” Karolina zamknęła oczy. „Tam będzie naprawdę dużo ludzi.
Rodzina Marcina, przedsiębiorcy, lekarze, adwokaci. Ludzie, którzy obracają się w trochę innym środowisku. ”
Wtedy już wiedziałem. Nie musiała mówić nic więcej.
„Marcin o tym wie? ” – zapytałem. „Rozmawialiśmy ogólnie. ” „Wie, że mamy przez ten prezent nie być na ślubie?
” Nie odpowiedziała. To wystarczyło. Zamknąłem teczkę i przesunąłem ją w jej stronę. „Nie pojedziemy.
” Edyta spojrzała na córkę. „Bogdan ma rację. ” Karolina pobladła. „Przecież wszystko jest opłacone.
Dwanaście tysięcy. ” „Nie prosiłem cię o nie. ” „Nie możecie tak po prostu. ” „Możemy.
”
Pierwszy raz od dawna nie miała gotowej odpowiedzi. Ja tylko pomyślałem, że człowiek może dostać bardzo drogi prezent i jednocześnie nigdy wcześniej nie poczuć się tak tani. Przez następne dni w domu było cicho. Teczka z wyjazdem leżała na komodzie.
Edyta raz zapytała, co z nią zrobimy. „Nic. Przecież jest opłacona. To niech przepadnie.
” Nie potrafiłem sobie wyobrazić, że będę siedział z drinkiem pod parasolem i udawał, że nie wiem, że w tym samym czasie moja córka bierze ślub. To nie był urlop. To było wynagrodzenie za nieobecność. A ja nie chciałem go przyjąć.
Karolina dzwoniła, ale rozmawiała głównie z Edytą. Ze mną krótko. „Tato, naprawdę nie musicie robić z tego takiej sprawy. ” „Nie robimy.
” To ją chyba denerwowało najbardziej. Wolałaby, żebym krzyczał. Wtedy mogłaby uznać, że problem jest we mnie. Ale ja nie miałem siły się kłócić.
Kilka dni przed ślubem zadzwonił Marcin. Byłem w pracy, wyszedłem na zewnątrz, żeby cokolwiek usłyszeć. Prosił, żeby pokazać mu stare zdjęcia Karoliny, bo chcieli zrobić film na wesele. „Mogę po nie podjechać?
” „Jasne. Jutro po południu będziemy w domu. ” Zawahał się: „W domu? ” Nie zwróciłem wtedy na to uwagi.
Wieczorem powiedziałem o tym Edycie. Spojrzała na mnie od razu. „On nie wie, że nie lecimy? ” „Może wie.
” Ale oboje wiedzieliśmy, że raczej nie. Marcin przyjechał punktualnie. Wszedł na podwórko i stanął jak wryty. Najpierw popatrzył na mnie, potem na Edytę.
„A państwo nie mieli być teraz w Grecji? ” Spojrzałem na żonę. I wtedy już wiedziałem na pewno. Karolina nie powiedziała mu prawdy.
„Mieliśmy. Co się stało? ” Nie odpowiedziałem. Marcin wyglądał na coraz bardziej zdezorientowanego.
„Myślałem, że to był państwa pomysł. Karolina mówiła, że od dawna chcieliście polecieć, że nie lubicie dużych wesel, że wolisz spokój. Mówiła, że skoro marzyliście o wyjeździe, ona postanowiła zrobić wam prezent. Nawet mówiłem, że chciałbym was specjalnie wspomnieć podczas wesela.
Ale Karolina powiedziała, że pan by tego nie zniósł, że nie cierpi pan być w centrum uwagi. ”
Zaśmiałem się krótko, bez radości. „Wejdź do domu. Coś jest nie tak?
” „Wejdź. ”
Usiedliśmy przy kuchennym stole. Marcin patrzył na mnie, jakby czekał na jedno zdanie, które wszystko wyjaśni. Takiego zdania nie było.
W końcu zapytał: „Dlaczego to zrobiła? ” To było najgorsze pytanie. Nie dlatego, że nie znałem odpowiedzi. Właśnie dlatego, że znałem.
„Powiedziała, że wesele będzie duże, że będzie dużo ludzi z twojej rodziny, przedsiębiorców, lekarzy, prawników, że my raczej nie będziemy się tam dobrze czuli. I dlatego kupiła wam wyjazd. Tak, żebyście nie byli na weselu. ”
„Nie wierzę.
” Edyta spojrzała na niego. „My też nie chcieliśmy wierzyć. ” Opowiedziała mu o wszystkim. O tym, jak Karolina poprawiała mi kołnierzyk przed restauracją, jak komentowała mój samochód i ubrania.
„Karolina od miesięcy wstydziła się tego, jak Bogdan się ubiera, czym jeździ, gdzie pracuje. Nigdy nie mówiła tego wprost, ale my nie jesteśmy ślepi. ”
„Po co brał pan dodatkowe zmiany? ” – zapytał Marcin.
„Żeby Karolina mogła spokojnie studiować. Opłacaliśmy jej pokój, jedzenie, książki, bilety. ” „Ile to kosztowało? ” Westchnąłem.
„Może sześćdziesiąt tysięcy, może więcej. ” Marcin nic nie mówił. „Nie róbmy z tego bohaterstwa. Każdy rodzic by tak zrobił.
” „Nie każdy” – odpowiedział cicho. I właśnie wtedy zobaczyłem w jego twarzy coś, czego wcześniej tam nie było. Nie gniew. Rozczarowanie.
Takie, które człowiek czuje wtedy, kiedy nagle przestaje wiedzieć, kim naprawdę jest osoba, której ufał. O tym, co wydarzyło się między nimi, dowiedziałem się wieczorem. Marcin pojechał do Karoliny, ale najpierw długo siedział w samochodzie, żeby się uspokoić. W jej mieszkaniu nie zaczął od oskarżeń.
Zapytał tylko: „Chcę, żebyś mi jeszcze raz powiedziała, dlaczego twoi rodzice nie będą na naszym ślubie. ” Karolina zamilkła. „Lecą do Grecji. ” „To nie jest odpowiedź.
” Zrozumiała, że był u nas. Zaczęła się tłumaczyć, że wszystko wymknęło się spod kontroli. Im bliżej ślubu, tym bardziej się bała, że ja powiem coś nie na miejscu, że ktoś zapyta, czym się zajmuję, że zaczną się spojrzenia. Marcin zapytał ją wtedy: „Moi rodzice kiedykolwiek powiedzieli ci, że Bogdan jest dla nich nieodpowiedni?
” Milczała. „To przed kim właściwie chciałaś go schować? ” Zaczęła płakać. Mówiła, że mnie kocha, że chciała tylko jeden idealny dzień bez napięcia.
Wtedy Marcin powiedział jej coś, co później powtórzył mi słowo w słowo: „Nie wstydziłaś się tego, kim jest twój ojciec. Wstydziłaś się tego, skąd sama pochodzisz. ” Trafił dokładnie tam, gdzie bolało najbardziej. Potem powiedział podobno bardzo spokojnie: „Ja mam za kilka dni powiedzieć ci, że chcę ci ufać przez całe życie, a dzisiaj dowiaduję się, że przez miesiące potrafiłaś patrzeć mi w oczy i opowiadać historię, której nie było.
” Karolina próbowała go objąć. Odsunął się. „Jeśli potrafisz usunąć własnych rodziców z najważniejszego dnia swojego życia tylko dlatego, że nie pasują ci do obrazu, to skąd mam wiedzieć, że kiedyś nie zrobisz tego samego ze mną? ” „Nigdy bym.
” „Skąd mam wiedzieć? ” Nie odpowiedziała. I wtedy powiedział, że ślubu nie będzie. „Odwołujesz ślub?
Przez mojego ojca? ” „Nie przez twojego ojca. Przez ciebie. I przez to, że już nie wiem, kiedy mówisz mi prawdę.
”
Kilka godzin później zadzwonił do mnie i powiedział tylko: „Panie Bogdanie, ślubu nie będzie. ” Długo nic nie mówiłem. „Przykro mi. Naprawdę.
” Nie czułem żadnej satysfakcji. To przecież nadal była moja córka. Karolina przyjechała do nas następnego dnia. Wpadła bez pukania, wściekła.
„Co ty mu powiedziałeś? ” – rzuciła od progu. „Dzień dobry też można. ” „Tato, nie rób tego.
Marcin odwołał ślub. ” „Wiem. Zadzwonił do mnie. ” „Jesteś zadowolony?
” „Z czego? ” „Że postawiłeś na swoim. Chciałeś, żeby zobaczył, jaka jestem okropna. ” „Karolina, ja do niego nie dzwoniłem.
” „Ale wszystko mu powiedziałeś. ” „Przyjechał i zapytał, dlaczego nie jesteśmy w Grecji. Mogłeś nic nie mówić. ” „Czyli miałem skłamać?
” Zamilkła. „Mogłeś powiedzieć, że zmieniliście plany. ” „A potem co? Wymyślać dalej?
”
Wtedy Edyta zrobiła coś, czego nikt się nie spodziewał. Podeszła do córki i powiedziała bardzo spokojnie: „Nie, Karolina. Nie straciłaś go przez nas. To wszystko zaczęło się dużo wcześniej.
Kiedy przestałaś widzieć w ojcu ojca, a zaczęłaś widzieć problem. ” W kuchni zrobiło się cicho. „Ja go nie traktowałam jak problem. ” „Naprawdę?
To po co była Grecja? ” Karolina otworzyła usta, ale zaraz je zamknęła. „Nie mam siły tego słuchać. ” „To nie słuchaj.
Ale nie mów, że zniszczyłem ci życie. Ja powiedziałem prawdę. Tylko tyle. ” Popatrzyła na mnie długo, po czym wyszła.
Przez następne tygodnie prawie się nie odzywała. Minęło lato, przyszła jesień. Karolina zaczęła pojawiać się znowu, najpierw rzadko, kiedy byłem w pracy. Z czasem zaczęła mówić więcej.
Opowiedziała, że po odwołanym ślubie część znajomych próbowała ją pocieszać. Jedna koleżanka powiedziała: „Szczerze, ja cię rozumiem. Na takim weselu rodzice potrafią człowieka skompromitować. ” Ktoś inny stwierdził: „Przecież wysłałaś ich do Grecji, to nie tak, że zostawiłaś ich w domu.
” Karolina powiedziała mi później: „Wiesz, co było najgorsze? Że kiedyś takie słowa by mnie uspokoiły. A teraz mnie przestraszyły. ”
Zaczęła odcinać się od części tych ludzi.
Częściej przyjeżdżała do nas. Pewnego popołudnia siedzieliśmy razem na ławce. Powiedziała: „Tato, ja naprawdę się ciebie wstydziłam. ” Nie odpowiedziałem od razu.
„Wiem. ” „Nie tylko pracy, samochodu, ubrań. Tego domu. ” Spuściła głowę.
„I teraz jest mi wstyd za to. ” Pokręciłem głową. „Nie chcę, żebyś tu codziennie się karała. ” „Czyli mi wybaczasz?
” Nie powiedziałem tego. „Karolina, ja cię kocham. Ale to nie znaczy, że wszystko znika, bo powiedziałaś przepraszam. ” Skinęła głową.
„Wiem. ” I pierwszy raz naprawdę uwierzyłem, że może wie. Kilka tygodni później dowiedziałem się, że znowu rozmawia z Marcinem. Nie wrócili do planowania ślubu, ale spotykali się na kawie.
Powiedziała, że Marcin nadal coś do niej czuje, ale postawił sprawę jasno. „Powiedział, że miłość to za mało. ” „Ma rację. ” „Powiedział też, że zaufania nie odbuduje się słowami.
” „Też ma rację. ” Uśmiechnęła się smutno. „Dzisiaj jesteś bardzo po jego stronie. ” „Nie jestem po niczyjej stronie.
Po prostu tym razem ktoś ci powiedział coś, czego ja już nie muszę mówić. ”
Minęło kilka miesięcy. Była zwyczajna niedziela. Edyta od rana gotowała, a ja w ogrodzie próbowałem naprawić poluzowaną deskę w altance.
Usłyszałem samochód. Furtka się otworzyła. Karolina weszła pierwsza, za nią Marcin. „Dzień dobry, panie Bogdanie.
” „Cześć, Marcin. ” Edyta pojawiła się w drzwiach i na sekundę zamarła, ale zaraz się uśmiechnęła. Karolina poszła jej pomóc, a Marcin został ze mną. Wskazał altankę.
„Coś się zepsuło? ” „Deska się rusza. ” „Pomóc? ” „Widzisz tam dwa krzesła?
To je przynieś. Będzie więcej pożytku. ” Roześmiał się. I właśnie wtedy zrobiło mi się trochę lżej.
Bez garniturów, bez ludzi, którzy mieli oceniać, kto do kogo pasuje. Po prostu dwóch facetów niosących krzesła na niedzielny obiad. Usiedliśmy wszyscy pod jabłonią. Edyta nakładała wszystkim za dużo jedzenia, a ja powiedziałem, że od trzydziestu lat próbuję z nią negocjować.
I pierwszy raz od bardzo dawna Karolina roześmiała się naprawdę. Normalnie, tak jak dawniej. Po obiedzie Karolina odłożyła filiżankę i spojrzała na Marcina. On lekko skinął głową.
Od razu wiedziałem, że po coś przyjechali. „Tato, mamo. Jesteśmy z Marcinem znowu razem. ” Powiedziała to ostrożnie, jak ktoś, kto wie, że jeszcze niczego nie wygrał.
„Jesteście pewni? ” Marcin odpowiedział pierwszy. „Chcemy spróbować. ” „To nie jest odpowiedź na moje pytanie.
” „Pewni jesteśmy tylko tego, że nie chcemy wracać do tego, co było. ”
„Jeśli kiedyś znowu zdecydujemy się na ślub” – zawiesiła głos. „To właściwie już zdecydowaliśmy” – dodał Marcin. Edyta się wyprostowała.
„Chcecie się pobrać? ” Karolina skinęła głową. „Tak, ale inaczej. ” „Jak inaczej?
” Rozejrzała się po ogrodzie, po stole, po jabłoniach. „Tutaj. ” Myślałem, że się przesłyszałem. „Gdzie?
” „Tutaj, w ogrodzie. Bez wielkiej sali, bez dwustu osób. Rodzina, kilku naprawdę bliskich przyjaciół. Stoły pod drzewami, normalne jedzenie.
Nic więcej. ” Marcin spojrzał na mnie. „Jeśli się zgodzicie. ” Popatrzyłem na nasz ogród, na krzywy kawałek płotu, który miałem poprawić przed zimą.
„Tu nie jest specjalnie elegancko. ” Karolina spojrzała mi prosto w oczy. „Właśnie dlatego chcę tutaj. ” Po chwili dodała ciszej: „Jest jeszcze jedna rzecz.
” „Jaka? ” Jej oczy zrobiły się wilgotne. „Chcę, żebyś mnie poprowadził. ” Poczułem ścisk w gardle.
Nie odwróciła wzroku. Milczałem kilka sekund, może dłużej. „A kto miałby cię prowadzić, jeśli nie ojciec? ” Karolina zaczęła płakać.
Edyta też. Wtedy zrozumiałem coś prostego. Nie chodziło o to, czy tamten ślub się odbędzie. Chodziło o to, że Karolina pierwszy raz od bardzo dawna nie próbowała ukryć, skąd pochodzi.
Nie chciała już poprawiać mojego garnituru, zmieniać samochodu, tłumaczyć mojej pracy. Chciała zacząć nowe życie dokładnie tutaj, przy starym stole pod jabłonią, z matką krzątającą się między talerzami i ojcem, który całe życie pachniał metalem i olejem. Może właśnie dlatego pomyślałem, że tym razem mają szansę. Nie dlatego, że wszystko zostało wybaczone.
Tylko dlatego, że wreszcie niczego nie trzeba było udawać.